وکیل پرونده حجر (بخش اول) | شرایط قیومت | سعید اکبری

وکیل پرونده حجر:همه اشخاص معمولا دارای اهلیت تمتع هستند یعنی می‌توانند دارای حق باشند مانند حق مالکیت ولی ممکن

است اهلیت استیفا یعنی توانایی اجرای حق نداشته باشند مانند ناتوانی در فروش ملک مانند شخص محجور که نمی تواند ملک

را خود شخصا بفروشد اشخاصی که اهلیت استیفا ندارند محجور نامیده می‌شوند.

وکیل پرونده حجر (بخش اول) | شرایط قیومت | سعید اکبری

واژه «حجر» در زبان فارسی به معنای منع و جلوگیری است و در حوزه حقوق به مفهوم ممانعت از تصرف فرد در اموال و حقوق مالی خود و انجام اعمال حقوقی مانند قراردادها یا اعلامیه‌ها اشاره دارد. به این ترتیب، افرادی که به دلیل سن کم (زیر سن بلوغ) یا مشکلات و اختلالات ذهنی (مانند جنون) نمی‌توانند به طور مستقل در امور مالی و حقوقی خود عمل کنند، تحت عنوان «مهجورین» شناخته می‌شوند. برای مثال، فردی که به دلیل اختلالات ذهنی نمی‌تواند ارزش یا موضوعات مالی را درک کند، نمی‌تواند به راحتی اموال خود را بفروشد. از آن‌جا که انجام امور حقوقی برای زندگی انسان‌ها ضروری است، این دسته از افراد به حمایت‌های قانونی نیاز دارند.

همه‌ی انسان‌ها در طول زندگی خود به‌طور طبیعی با مفهوم حجر روبرو می‌شوند و از این رو، ناگزیرند که در مقاطعی از زندگی، به‌صورت قهری، تجربه‌ای از حجر را بگذرانند.

(دوران تولد تا بلوغ=دوره صغر)

جوانانی که به سن بلوغ می‌رسند، ممکن است به علت عدم برخورداری از رشد کافی برای مدیریت امور خود، همچنان محجور باقی بمانند. در چنین حالتی، اگر فرد مدعی باشد که دارای رشد لازم است، باید از طریق مراجع قضائی اقدام کرده و حکم رشد دریافت کند. همچنین، ممکن است پس از بلوغ به دلایل مختلفی دچار اختلالاتی همچون جنون یا سفه شود که این امر نیز موجب محجوریت او خواهد شد.

مفهوم حجر

حجر به معنای محدودیت در برابر اهلیت استیفا است. اهلیت استیفا به این معناست که افراد می‌توانند به صورت شخصی از حقوق خود بهره‌برداری کنند، از جمله فروش اموال خود. در مقابل، کسانی که به دلیل ضعف یا فقدان اهلیت، قادر به انجام اعمال حقوقی مانند خرید و فروش یا اجاره نیستند، محجور شناخته می‌شوند.

در این مقاله، کوشش شده است که مفهوم حجر به شکلی دقیق و مفصل مورد تحلیل قرار گیرد. بنابراین، ابتدا به بررسی اقسام و ویژگی‌های اهلیت خواهیم پرداخت و سپس به تعریف انواع، مبانی و دلایل حجر خواهیم پرداخت.

مبحث اول: اهلیت

اهلیت به معنای توانایی فرد برای برخورداری از حقوق و انجام تکالیف است. در این زمینه، به اهلیت کامل اشاره می‌شود. با این حال، گاهی اوقات منظور از این اصطلاح تنها توانایی در برخورداری از حقوق یا اجرای آنهاست که به آن اهلیت خاص اطلاق می‌شود.

در قانون مدنی، واژه اهلیت بیشتر در این مفهوم به کار می‌رود، به‌ویژه در مواد ۲۱۰ تا ۲۱۲ و ۱۹۰، همچنین در مواد دیگری که اهلیت را به عنوان یکی از شرایط اساسی معاملات معرفی کرده‌اند.

اهلیت دارا شدن حق

اهلیت برای برخورداری از حقوق در مواد ۹۵۶، ۹۵۷ و ۹۵۹ قانون مدنی به زبان فارسی به‌عنوان اهلیت تمتع، اهلیت تملک و اهلیت استحقاق شناخته می‌شود. این مفهوم به معنای صلاحیت برای مالکیت دارایی‌ها، مانند مثال‌هایی از دارایی‌ها، است.

اهلیت اجرای حق

اهلیت برای به دست آوردن حقوق همواره به معنای توانایی اجرای آن نیست. ممکن است فردی حق داشته باشد اما نتواند آن را به اجرا بگذارد. شخصی که دارای حق است یا وظیفه‌ای را بر عهده دارد، تنها زمانی می‌تواند حق یا تکلیف خود را عملی کند که توانایی و شایستگی لازم را داشته باشد. افرادی که فاقد این اهلیت برای اجرا هستند، در اصطلاح حقوقی به عنوان “محجور” شناخته می‌شوند.

مبنای اهلیت

مبنای حقوقی اهلیت تمتع، انسان بودن و وجود شخصیت انسانی است. به محض اینکه انسان قدم به زندگی می‌گذارد، توانایی برخورداری از حقوق را به دست می‌آورد. حتی قبل از تولد، افراد دارای تمتع ناقص هستند و این توانایی را از زمان تولد تا پایان زندگی حفظ می‌کنند (ماده ۹۵۶ قانون مدنی).

در مقابل، مبنای اهلیت استیفا عدم محجوریت است، زیرا اراده لازم برای انجام اعمال حقوقی تنها در اشخاص غیر محجور وجود دارد. اگر تشخیص و درک شخص کامل و کافی باشد، اهلیت او نیز در سطح کاملی خواهد بود، مانند فرد رشید که قادر است خوب را از بد و سود را از زیان تمییز دهد و مفاهیم عقود و اعمال حقوقی را بفهمد. اما اگر قدرت تشخیص او به طور کامل توسعه نیافته باشد و تنها بتواند برخی از مسائل را از یکدیگر تفکیک کند، در آن موارد اهلیت خواهد داشت. به این افراد اهلیت نسبی گفته می‌شود، مانند شخص سفیه که به خاطر نداشتن قدرت کافی در امور مالی، قادر به مدیریت عاقلانه اموال خود نیست و در این موارد فاقد اهلیت است (مواد ۱۲۰۸ و ۱۲۱۴ قانون مدنی).

امری بودن قواعد مربوط به اهلیت

با توجه به این که قوانین مرتبط با اهلیت به مصلحت جامعه وابسته‌اند و از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند، این قوانین به عنوان قواعد آمره و مرتبط با نظم عمومی شناخته می‌شوند. به طور کلی، قواعدی که برای حمایت از شخصیت فرد، آزادی و سلامت اراده او وضع شده‌اند، جنبه امری دارند و نمی‌توان بر خلاف آنها توافقی انجام داد. به همین دلیل، هر نوع قراردادی که به سلب اهلیت، چه در زمینه اهلیت تمتع و چه اهلیت استیفا، منجر شود، باطل و غیرمعتبر است (ماده‌های ۹۵۹ و ۹۶۰ قانون مدنی).

مبحث دوم:حجر

در زبان فارسی، “حجم” به معنای منع است و در اصطلاح حقوقی به مفهوم عدم اهلیت استیفا اشاره دارد. به عبارت دیگر، حجر به معنای ممنوعیت یک شخص از اداره امور خود به طور مستقل و بدون دخالت دیگران به حکم قانون است و همچنین به عدم توانایی قانونی او در اعمال و اجرای حقوق اشاره دارد.

در تعاریف مربوط به حجر، به نظر می‌رسد که این مفهوم در حقوق معاصر بسیار گسترده‌تر از آن است که تنها به امور مالی محدود شود. هرچند که حجر معمولاً در زمینه‌های مالی بیشتر مورد توجه فقیهان و حقوقدانان و قانون‌گذاران قرار گرفته، اما در مسائل غیرمالی نیز دارای جنبه‌ها و احکام خاص خود است، مانند موضوع طلاق که یک مسئله غیرمالی است و به مسأله محجور مرتبط می‌شود، یا اقرارهایی که افراد زیرسن مانند صغیر یا سفیه در امور غیرمالی مطرح می‌کنند. بنابراین، حجر در حقوق ایران به مسائل مالی محدود نمی‌گردد. به عنوان مثال، مجنون به دلیل حجر کاملی که دارد، از انجام تمامی اعمال حقوقی، چه مالی و چه غیرمالی، منع شده است.